Μια μικρή πράξη φιλοξενίας, σημάδι ενός ολόκληρου πολιτισμού
Το κέρασμα. Πόσο ασήμαντη μοιάζει ως χειρονομία και πόσο τελικά πιο «δυνατή» αποδεικνύεται όταν προσπαθήσει κάποιος να εξηγήσει τη σημασία του. Κι αυτό γιατί δεν είναι μόνο το ποτό που προσφέρεται.
Ο Έλληνας δεν σε ρωτάει πάντα «Would you like a drink?». Μπορεί να σου πει «Να σου βάλω κάτι;», «Τι γουστάρεις να πιείς;» ή, ακόμη καλύτερα, «Κερνάω εγώ σήμερα». Πριν ακόμη φτάσει το ποτήρι στο τραπέζι, έχουν αρχίσει να εφαρμόζονται οι αρχέγονοι αυτοματισμοί της φιλοξενίας. Πολλές φορές, το κέρασμα αποτελεί έναν ακόμη τρόπο, κατά τη γνώμη μου, για να πούμε «σε υπολογίζω», «χαίρομαι που είσαι εδώ».
Μια λέξη που ανακατεύει
Η ίδια η λέξη το προδίδει. Το «κερνάω» προέρχεται νομίζω από το αρχαίο «κεράννυμι», που σημαίνει «ανακατεύω». Στην αρχαία Ελλάδα το κρασί σπάνια πινόταν σκέτο: ανακατευόταν με νερό σε έναν κρατήρα, ένα μεγάλο κοινό αγγείο, και από εκεί μοιραζόταν σε όλους τους παρευρισκόμενους.
Το κέρασμα, δηλαδή, από τη γέννησή του ήταν κάτι που γίνεται μαζί. Σαν το τανγκό που θέλει τουλάχιστον δύο, μία κοινή κανάτα, πολλά ποτήρια, μία παρέα κι αρκετό κουτσομπολιό, δηλαδή το εθνικό μας σπορ!
Πρώτα το ποτήρι, μετά το όνομα
Για τους αρχαίους Έλληνες ο ξένος ξεπερνούσε κατά πολύ την υπόσταση ενός ακόμη επισκέπτη.
Στην Οδύσσεια, που είναι και επίκαιρη , ο χοιροβοσκός Εύμαιος υποδέχεται έναν ζητιάνο (που στην πραγματικότητα είναι ο βασιλιάς του, μεταμφιεσμένος) και του λέει ότι δεν επιτρέπεται να τον προσβάλει, γιατί όλοι οι ξένοι και οι φτωχοί έρχονται από τον Δία.
Δεν έχει ιδέα ποιος κάθεται απέναντί του. Δεν τον ενδιαφέρει κιόλας. Ό,τι έχει, το μοιράζεται. Κι αυτό φαντάζει σαν ανταμοιβή και ταυτόχρονα σαν ιερή υποχρέωση.
Ο ίδιος κώδικας έχει και σειρά. Όταν ο Τηλέμαχος φτάνει άγνωστος στην Πύλο, (έχω μια αδυναμία στην περιοχή ως Μεσσήνιος) ο γέροντας Νέστορας τον φιλεύει πρώτα και μόνο αφότου χορτάσουν οι ξένοι, θεωρεί σωστό να ρωτήσει ποιοι είναι. Πρώτα το φαγητό και το ποτό, μετά οι συστάσεις. Θα το ζήλευε άραγε κάθε σύγχρονο εστιατόριο που ζητά πρώτα το όνομα για την κράτηση;
Η ελληνική εκδοχή: νερό, γλυκό, ποτό
Στην Ελλάδα, η φιλοξενία σχεδόν αταβιστικά κρύβεται σε κάθε μικρή ή μεγάλη «αντίδραση» σε οποιοδήποτε ερέθισμα. Κρυφοκοιτάζει κι επιβλέπει κάθε μας κίνηση. Κρύβεται στο ποτήρι με το νερό (σε αυτό το υπέροχο αγαθό) που εμφανίζεται πριν το ζητήσεις, στον ελληνικό καφέ, στο γλυκό του κουταλιού, στο ούζο ή στο τσίπουρο που συνοδεύει την κουβέντα, στο κρασί που ανοίγεται επειδή «ταιριάζει», στο λικέρ μετά το φαγητό.
Μερικές φορές μάλιστα, το τριπλό αυτό κέρασμα έχει σχεδόν τελετουργική μορφή.
Στα αρχονταρίκια των αγιορείτικων μονών, τον προσκυνητή υποδέχεται συνήθως ένα λουκούμι, ένα κρύο νερό και ένα ποτηράκι τσικουδιά ή τσίπουρο, πριν καν ρωτηθεί από πού έρχεται.
Στην Κρήτη, η τσικουδιά σχεδόν ποτέ δεν «ζητιέται», δεν παραγγέλνεται, παρά έρχεται στο τραπέζι μας, σχεδόν πάντα και με ένα πιατάκι με κάτι να τσιμπήσεις, γιατί πουθενά δεν γράφει ότι πρέπει να πιείς με άδειο στομάχι.
Και στο πένθος ακόμη, ο «καφές της παρηγοριάς» δείχνει πόσο βαθιά πάει η συνήθεια· όταν δεν βρίσκεις λόγια, προσφέρεις ένα φλιτζάνι.
Κάθε τόπος έχει τις δικές του εκδοχές.
Κι άλλοι πολιτισμοί, κι άλλα φλιτζάνια
Οι Έλληνες δεν κατέχουμε βεβαίως το μονοπώλιο. Στον αραβικό κόσμο, ο καφές που προσφέρεται σε μικρά φλιτζάνια αποτελεί ξεκάθαρη δήλωση υποδοχής.
Και η παράδοση έχει εφεύρει έναν υπέροχα διακριτικό τρόπο να πεις «ευχαριστώ, μου φτάνει»: ο επισκέπτης κουνά ελαφρά το φλιτζάνι πέρα δώθε. Είχα την ευκαιρία να εργαστώ πλάι αυτές τις κουλτούρες και να αντιληθφώ από πρώτο χέρι τις αντίστοιχες φιλόξενες χειρονομίες τους.
Στην Ιαπωνία, η ιδέα του omotenashi, της φιλοξενίας που προλαβαίνει την ανάγκη πριν αυτή διατυπωθεί, συναντά την τελετή του τσαγιού και το ichi-go ichi-e: μία συνάντηση, μία φορά, δεν θα επαναληφθεί ακριβώς έτσι.
Οι λεπτομέρειες αλλάζουν. Η ανάγκη να υποδεχτούμε τον άλλον με γενναιοδωρία είναι πολύ παλαιότερη από τα σύγχρονα εγχειρίδια εξυπηρέτησης.
Ίσως γι’ αυτό το κέρασμα να ξεπερνά σε ουσία μια απλή ευγενική χειρονομία. Μπορούμε χωρίς ντροπή να δηλώσουμε πως πρόκειται για κοινωνικό κώδικα και κομμάτι της άυλης πολιτιστικής μας κληρονομιάς: ένας τρόπος να συνάπτουμε σχέσεις, να χαλαρώνουμε τις αποστάσεις και να κάνουμε τον ξένο, έστω για λίγο, δικό μας άνθρωπο.
Όταν το κέρασμα γίνεται πίεση
Στην ελληνική εκδοχή του, όμως, συχνά συνοδεύεται από μια επιμονή που μπορεί να φέρει σε αμηχανία όποιον δεν την έχει συνηθίσει. Πολλές φορές, με τους διεθνείς μου φίλους, έχω γίνει πιεστικός και τους έχω φέρει σε δύσκολη θέση, πάντα από καλή πρόθεση, αλλά ίσως με έναν υπερβολικό ζήλο που αρχίζω να κατανοώ. Εκεί χρειάζεται μέτρο και λίγη (καλύτερη) ανάγνωση του ανθρώπου απέναντί μας.
Ο μπάτλερ και το ποτήρι
Ως Έλληνας μπάτλερ, αυτό είναι κάτι που δεν θα ήθελα να χάσω ποτέ μέσα στην επαγγελματική τυποποίηση της πολυτελούς φιλοξενίας. Η τεχνική έχει τη θέση της: πρέπει να ξέρεις τι προσφέρεις, πότε, πώς και σε ποιον. Όμως η ουσία δεν βρίσκεται στον κατάλογο των ποτών ούτε στη διακριτική κίνηση του χεριού. Βρίσκεται στην παρατήρηση, στην πρόθεση και στην ικανότητα να προσφέρεις χωρίς να πιέζεις.
Το κέρασμα δεν είναι να γεμίσεις ένα ποτήρι. Είναι να καταλάβεις αν ο άλλος θέλει πράγματι να το γεμίσει.
Βεβαίως, οι εποχές αλλάζουν. Οι οικονομικές κρίσεις, ο πληθωρισμός και η σημερινή εμμονή με το budget saving έχουν κάνει κάθε προσφορά να περνά συχνά από το φίλτρο του κόστους. Το κατανοώ και το συμμερίζομαι ως επαγγελματίας της φιλοξενίας. Σε έναν επαγγελματικό χώρο, το κόστος πρέπει να υπολογίζεται.
Δεν χρειάζεται, όμως, να μετριέται η φιλοξενία μόνο σε φιάλες, μερίδες ή ευρώ. Ένα ποτήρι νερό στην κατάλληλη στιγμή ή μια ειλικρινής πρόταση μπορούν να αξίζουν περισσότερο από μια ακριβή ετικέτα που εμφανίζεται μηχανικά.
Ο Εύμαιος δεν είχε κάβα, είχε μόνο ό,τι είχε. Και τον θυμόμαστε χιλιάδες χρόνια μετά, ενώ τους πλούσιους μνηστήρες τους θυμόμαστε για άλλους λόγους.
Από το ποτό στον πολιτισμό
Για μένα, λοιπόν, το κέρασμα μπορεί να ξεκινά από το ποτό, όμως καταλήγει στον πολιτισμό. Και η πρόκληση για τις νεότερες γενιές επαγγελματιών δεν είναι να μάθουν απλώς να προσφέρουν κάτι στον επισκέπτη, αλλά να ανακαλύψουν ξανά γιατί το προσφέρουμε.
Γιατί η φιλοξενία, πριν γίνει διαδικασία, ήταν και παραμένει ανθρώπινη σχέση.
Και τώρα, αν μου επιτρέπετε, να σας κεράσω κάτι;
